سلوک معنوی در ماه مبارک رمضان
جهان کل است و در هر طرفة العين عدم گردد و لايبقي زمانين
ديگر باره شود پيدا جهاني به هر لحظه زمين و آسماني
در آن چيزي دو ساعت مي نپايد در آن ساعت که مي ميرد بزايد
چناچه طبيعت و موجودات دائماً لباسي را در مي آورند و لباس ديگري به تن مي کنند در ماه رمضان نيز آدمي بايد لباس مادّيت را در آورده و لباس معنويت را بر تن کند و روزه ماه رمضان مظهر قلع و قمع نفسانيات دنيوي است و آفتهاي گوناگون مراتب خلقيت را مي زدايد و زمينه اي است براي اينکه آدمي زشتي ها را دور کند و سپس سجاياي اخلاقي و باورهاي ايماني و ارزش هاي عبادي را در خود بوجود آورده و اتصال به عالم غيب بيابد.
مولوي مي گويد:
لب فرو بند از طعام واز شراب سوي خوان آسماني کن شتاب
باش در روزه شکيبا و مصر دم به دم قوت خدا را منتظر
کان خداي خوب کار بردبار هديه ها را ميدهد در انتظار
اي پدر الانتظار الانتظار از براي خوان بالا مردوار
و اين حقيقتي غير قابل انکار است که عبادات عموماً و روزه ماه رمضان به ويژه به آدمي آن توان را ميدهد که با عالم غيب مرتبط گردد حتي کسي مانندمير چا الياده اسطوره شناس و پژوهشگر اديان هم ياد آور شده است که: مناسک و آيين ها آدمي را به لحظه آغازين آفرينش متصل مي کند و اورا با زمان ازلي مرتبط مي سازد» و البته ما هيچ نيازي نداريم که ببينيم فلان دين شناس چه گفته است ؟ ما از ذخيره عظيم قرآن و سنّت و ادعيه معصومين (ع) بهره مي گيريم و از اين روي نگارنده در اين گفتار در صدد است با توجه به نکات فوق، به فراز هايي از سخنان و ادعيه معصومين (ع) – پرداخته و نگاه آنان به ماه رمضان را باز گو نموده تا باب و رود به گلشن تخلّق به خلق معصومين(ع) و تأ دب به ادب گو هرين آنان باشد و ما نيز در اين ماه بهره ببريم ان شاءالله
نفحات قدسي ونسيم هاي الهي
گر چه همه ماهها ماه خداست اما ماه مبارک رمضان خصوصيتي دارندکه ماههاي ديگر ندارد و حکمتي رمز آميز در آن نهفته است.
حديث مشهوري است از رسول خدا که مي فر مايند «إنّ لربّكم في أيّام دهركم نفحات ألا فتعرّضوا لهاو لا تعرضوا عنها»[1]
براي پرودگار شما در ايام روزگارتان نسيم هايي است. همانا خودرا در معرض آن نسيم ها قرار دهيد و از آنها روي گردان نشويد » در اين حديث نکات و ظرايف مهمي است. يکي اين که مي فرمايد: « لربکم» که کلمه ربّ آورده شد. اين نامها و صفاتي که در قرآن کريم و احاديث شريف، وارد شده است، همه بر اساس حساب و کتاب و حکمت است مثلاً در قرآن آنجا که سخن از بخشش گناهان است با اسمائي مانند« غفار، غفور، رؤف و امثال اينهاست در جايي كه سخن ازغضب الهي و انتقام از كفار با اسمائي مانند عظيم، قهار، منتقم و زماني كه سخن از خلقت عالم و آيات مختلفه الهي است با اسمايي مانند، قدير حكيم، خبير, بصير، عليم،مقرون مي شود. در اين حديث هم اسم رب آورده است و مي فهماند كه:
نسيمها، نسيم هاي تربيتي است كه بسيار مهم و انسان ساز است.
نكته ديگر: عبارت «نفحات» است، نفحه به معناي نسيم مي باشد و مراد هم نسيم هاي مادي نيست، هر عمل خيري كه از روي اخلاص شد، و داراي نسيم معنوي ونور مي باشد
نكته ديگر: اين نسيم هاي معنوي دست يافتني است و الاّ دعوت لغو و بيهوده خواهد بود [2]، دراين جا هم فرمود: خداوند نسيم هايي دارد يعني شما مي توانيد به آنها برسيد. همه اعمال خير، عبادات خالصانه، صلة ارحام ، همه داراي نسيم هاي الهي است. هر كار خيري اگر خالصانه و براي خدا و... باشد، در آن نور ونسيم الهي نهفته است.
بي ترديد ماه رمضان از ايامي است كه نسيم هاي رحمت الهي در آن مي وزد و هر لحظه از اين ماه به ويژه شبها و سحر هاي آن فرصتي است مناسب كه اگربه خوبي از آن بهره نگيريم جز حسرت و ندامت نخواهيم داشت. پس سزاواراست مؤمنان قسمتي از آن را به قرائت قرآن و دعاو مناجات بگذرانند. در كتابهاي دعا بويژه صحيفه سجاديه براي روز ها و شبهاي اين ماه، دعا هايي با مضامين عالي از معصومين(ع) رسيده است. كه قابل دقت و تأمل است و مهم اين است بدانيم در اين دعاها از خدا چه چيزي را طلب مي كنيم و معصومين (ع) بر چه چيزي تأكيد داشته اند.
1- توفيق ادراك فضيلت ماه رمضان
يكي از چيزي هايي كه در ادعيه معصومين (ع) به چشم مي خورد و آنان از خدا طلب مي نمودند، درك فضيلت ماه رمضان است. امام سجاد (ع) در دعاي چهل و چهارم صحيفه سجاديه مي فرمايد:
«اللهم صلّ علي محمد و آله و الهمنا معرفة فضله و اجلال حرمته و التحفظ مما حظرت فيه».
خدايا بر محمد و آل محمد دورد فرست و شناخت فضيلت ماه مبارک رمضان را به ما الهام فرما، تا آن كه حرمت آن را شناخته و جلالت آن را حفظ كنيم و خودرا از آنچه در آن ماه منع فرموده اي، حفظ نماييم. همه ماهها ماه خدا است اما چه خصوصيتي در ماه رمضان است كه حضرت رسول اكرم در فرازي از خطبه شعبانيه[3] او نيز امام سجاد (ع)[4]آنرا به خدا نسبت مي دهد.
برخي از شارحين صحيفه سجاديه گفته اند: فضيلت ماه رمضان بر ماهاي ديگر همانند فضيلت بهار است بر فصول ديگر، چنانچه در بهار درختان برگ و بار مي دهند، دانه ها مي رويند و ميوه هاي آن دو چندان مي شود ماه رمضان هم بهار دلهاست’ هرچه آدمي کار خير و اعمال نيک انجام مي دهد, اجر و پاداش آن دو چندان مي شود بويژه كه در آن شب قدر است كه بر تر از هزار ماه است چنانچه ايام باقر (ع) فرموده است كه:
‹‹لكل شئ ربيع و ربيع القران شهر رمضان، [5]
نيز در تفسير صافي در ذيل آيه: ‹‹ ليلة القدر خير من الف شهر»
هست كه در محضر رسول خدا«صلي الله عليه و آله و سلم» صحبتي از امم گذشته شد و از فردي از بني اسرائيل سخن به ميان آمد كه هزار ماه در راه خدا شمشير زده و جنگيد، اين سخن باعث اعجاب حضرت شد و به خداي متعال گفت! خدايا در مقابل عمر طولاني كه به امم گذشته دادي به امت من چه دادي ؟ جواب داده شد: در عوض سوره قدر را بر تو نازل كرديم كه امت تو بهره ببرند شبي كه بر تو از هزار ماه است آري عمر امت پيامبر خاتم (ص) – از امتهاي گذشته كوتاه تر است فرمود شب قدر را دادم كه كسي درك كند به بيش از هزار ماه رسيده است[6] يعني مي توانند ره صد ساله را يك شبه طي نمايند
نيز سيد بن طاووس در كتاب اقبال الاعمال حديثي را از امير المؤمنين نقل مي كند كه حضرت فرمود: «لا تقولوا رمضان فإنّكم لا تدرون ما رمضان فمن قاله فليتصدّق و ليصم كفّارةً لقوله و لكن قولوا كما قال اللّه شهر رمضان»[7]
فرمود: نگوييد رمضان آمد رمضان رفت و كسي كه چنين بگويد بايد روزه بگيرد و كفاره وصدقه بدهد. البته فقهاي عظام فتواي بر وجوب ندادند.
و لي اين نيست مگر بخاطر حرمت اين ماه كه حتي در مقام تلفظ هم بايد مراعات حرمت و فضيلت آن را نمود. و بايد توجه داشت كه: در باطن عالم تحولي پديد مي آيد چون ماه رمضان ظاهري دارد و باطني و تحول در باطن عالم را معصوم بيان كرد و از امير المؤمنين از رسول الله كه فرمود: ان الجنة لتزين من الحول الي الحول لدخول شهر رمضان« بهشت را آماده مي كنند براي ورود ماه رمضان –ووقتي اول شب مي رسد نسيمي از زير عرش مي وزد ‹‹ يقال له المثيره» وآن نسيم به حلقه هاي چوبه بهشت بر خورد مي كند و در اثر بر خورد طنيني مي رسد كه هيچ شنونده اي آن را نشنيده وحوريان بهشتي در غرفه هاي بهشتي مي ايستند و مي گويند: آياكسي هست مارا به تزويج بهشتيان در آورد ؟ [8]
همه اين تعابير حكايت از تحولات در باطن عالم دارد كه قابل توجه است كه ماه رمضان پديده اي در همين دنيا نيست ؟
از رضوان مي پرسند چه شبي است ؟ او مي گويد: اول رمضان است ‹‹ قد فتحت ابواب الجنان للصائمين من ا مة محمد (ص) و يقول له عزوجل افتح ابواب الجنان » و به مالك خازن جهنم است مي گويد: اغلق ابواب الجحيم علي الصائمين يقول الله تعالي في كل ليلة هل من سائل فاعطيه سئوله ؟
هل من تائب فاتوب عليه ؟ و هل من مستغفر فاغفرله ؟ [9]
پس ماه رمضان يك باطني دارد و مهم راهيافتن به باطن ماه مبارك رمضان است لذا امام سجاد (ع) فرمود:
«الحمد الله الذي جعل من تلك السبل شهره شهر رمضان، شهر الصيام، و شهر الاسلام، و شهر الطهور، و شهر التمحيص و شهر القيام الذي انزل فيه القرآن، هدي للناس و وبينات من الهدي والفرقان» [10]
اولاً: ماه رمضان از راههاي احسان و نيكو كاري است چون ماه خداست چنانچه در حديث قدسي فرمود «الصوم لي و انا اجزي به »[11] هر يك[12] از اين دو يعني تعبير ماه خدا و مفهوم حديث قدسي يكديگر را تفسير مي كنند زيرا اگر روزه ماه مبارك از آن خدا بوده و خود او جزاي روزه است، از آن رواست كه ماه صيام، شهر الله است و اگر ماه مبارك را شهر الله ناميده اند، بدان جهت است كه روزه در اين ماه از آن خدا است و خداوند متعال، خود پاداش آن مي باشد. و ماه اسلام و تسليم است، ماه پاگيزگي و ماه آمادگي براي انجام دستورات الهي و ماه آزمايش (امتحان سنگين براي انسان ها) و ماه نزول قرآن كريم است وهمه اين ويژه گيها حاكي از عظمت اين ماه است و لذا معصومين (ع) با توجه به عظمت آن در خواست توفيق، درك فضيلت آن را مي نمودند.
بي جهت نيست كه در بحار الانوار از مجالس شيخ طوسي از هشام بن الحكم از امام صادق (ع) نقل كرد حضرت فرمود: « من لم يغفر له في شهر رمضان ما يغفرله الي قابل الا ان يشهد عرفه »[13] كسي كه گناهان او در ماه رمضان آمرزيده نشود، ديگر آمرزيده نمي شود تا سال آينده مگر آنكه در روز عرفه در صحراي عرفات حاضر شود. پس بکوشيم فضيلت و عظمت اين ماه را درك كنيم.
2- توفيق بندگي و انس با خدا
يكي از دعاهاي كه از حضرات معصومين (ع) رسيده است، توفيق بندگي خدا در اين ماه است مثلاً در اعمال روزهاي ماه رمضان كه هم سيد بن طاووس و هم شيخ در مصباح المتجهد نقل كرده است اين است: ‹‹ ووفقني فيه لطاعتك و طاعة رسولك و اوليائك و فرّغني فيه لعبادتك و دعائك و تلاوت كتابك: '' [14] خدايا به ما توفيق اطاعت خودت ورسولت و اوليائت را بده و توفيق بندگي و عبادت و دعا و تلاوت قرآنت را نصيب گردان.
آري بندگي و عبوديت هدف آفرنيش انسان است چنانچه در آيات و روايات فراوان آمده است حضرت سجاد نيز در دعاي بيستم صحيفه سجاديه مي فرمايد: « و عبّدني لك » خدا يا،مرا توفيق عبادت کرامت كن [15] و نيز در فراز ديگري از صحيفه سجاديه دعاي چهل و چهارم مي فرمايد: ‹‹ اللهم اشحنه بعبادتنا اياك و زّين او قاته بطاعتنالک ايام ماه مبارك رمضان را با
الف: شرايط ايجابي بندگي عبادت ما آكنده ساز و اوقات آنرا با اطاعت ما بياراي در فراز ديگري از دعاي ابوحمزه ثمالي هم كه از امام سجاد نقل كرده است حضرت سجاد از خدا چنين طلب مي كند:
حجت الاسلام والمسلمین