حلقه وين Vienna Circle حلقه وين، پوزيتيويسم منطقي، تحقيق پذيري معنا، شناخت حسي، مشاهده
  شکل‌گیری حلقه وین به گروهی از دانشجویان پرشوری باز می‌گردد که در 1907 در قهوه‌خانه‌ای قدیمی در وین هر پنجشنبه شب گرد هم می‌آمدند تا درباره مسائل علم و فلسفه به بحث بپردازند. فیلیپ فرانک در فیزیک، هانس هان در ریاضی و اتو نویراث در حوزه اقتصاد کار می‌کردند، اما همگی در علاقه به فلسفه و علم مشترک بودند. چند سال بعد در 1921 هان کرسی ریاضیات را در وین کسب کرد و سال بعد كه کرسی استادی ماخ _ بولتزمان در علوم استقرائی خالی شد، از قدرت خود استفاده کرد تا موریتس شلیک را به آن سمت برگزینند. آمدن شلیک به وین در 1922 در حکم آغاز واقعی حلقه وین بود. شلیک سمیناری را برای گروهی محدود ترتیب داد که بعدها به حلقه وین موسوم شدند. شرکت‌ کنندگان اصلی در ابتدا هان و نویراث بودند. فیلیپ فرانک که استاد فیزیک نظری در پراگ بود، مکرر به جلسات حلقه می آمد. بعدها نفرات گروه بیشتر شدند که از جمله آنها ویکتور کرافت، هربرت فایگل، فریدریش وایسمان و کورت گودل بودند. شلیک توانست سمت مربی گری را در دانشگاه وین برای کارنپ به دست آورد. کارنپ در 1926 به حلقه پیوست و به سرعت به یکی از شخصیت‌های درجه اول آن بدل شد. این گروه در 1929 بیانیه خود را تحت عنوان "درک علمی از عالم" منتشر کرد که بخش عمده آن را نویراث نوشته بود. در پیوست این بیانیه نام 140 نفر اعضاء حلقه وین و همچنین فهرست کسانی که افکارشان با حلقه وین نزدیک بود آمده است. سرانجام برای قدردانی نام سه تن (آلبرت انیشتین، برتراند راسل و لودویگ ویتگنشتاین) به عنوان نمایندگان درجه اول درک علمی از عالم آمده است. راسل، حلقه وین را در باب منطق‌گرایی و علاقه‌شان به استقراء، و ویتگنشتاین، حلقه وین را در باب مسئله حد میان علم و مابعدالطبیعه تحت تأثیر قرار دادند.
  اعضاء حلقه در 1930 مجله ارکنتنیس[1](ERKENTNIS) (شناخت) را به سردبیری کارنپ و رایشنباخ منتشر كردند.[2]
  پس از به قدرت رسیدن حزب فاشیست اتریش در 1934 موقعیت بسیاری از اعضاء حلقه وین كه یهودی بودند و آراء لیبرال یا سوسیالیستی داشتند، در آلمان در مخاطره قرار گرفت. نویراث به هلند و سپس به آكسفورد رفت. شلیك در 1936 توسط یك دانشجوی نازی كه رساله‌اش درباره اخلاق توسط شلیك رد شده بود، كشته شد و همین امر موجب شد كه اعضاء باقیمانده حلقه وین به كشورهای آمریكا و انگلیس بگریزند و اندیشه‌های فلسفی حلقه وین را در آن كشورها گسترش دهند[3].
  اگر چه امروزه بطلان بسیاری از آراء فلسفی حلقه وین که از آن با عنوان "اثبات­گرایی منطقی" یاد می­شود، ثابت شده است، اما هنوز می­توان برای دفاع از برخی اصول کلی حلقه و به خصوص لزوم درک علمی از جهان احتجاج کرد[4].
  آرای فلسفی این حلقه با عنوان «پوزیتیویسم منطقی» شناخته شده است. مکتب پوزیتیویسم در واقع محصول سه دغدغه اصلی جریان فکری در عصر روشنگری به شمار می­آید: مقابله با جریان شک­گراییِ نهادینه شده در غرب پس از رنسانس، و پاسخ­گویی به شبهات آنان، ساده­سازی و ابهام­زدایی از ابهامات و گرفتاری­های فلسفی و رفع هر نوع پیچیدگی در بیان مسائل فلسفی، و در نهایت دستیابی به معرفتی که توانایی­ها و قدرت انسان را برای تسلط بر طبیعت تثبیت کند[5].
  جنبش پوزیتیویسم منطقی بر چند شالوده معرفت­شناختی پایه­گذاری شده است، که عبارت است از:
  الف. تقدم مشاهده بر نظریه و پرهیز از هر نوع نظریه سازی پیش از مراجعه به عالم خارج: به اعتقاد این گروه از فلاسفه، برای آن که بتوان فرضیه­ای را به صورت یک نظریه ارائه کرد که بیانگر وجود یک نوع رابطه عام بین چند پدیده است، ابتدا باید به بررسی و مشاهده آن موارد پرداخت، و پس از آن باید فرضیه­ای را مطرح کرد که مبین وجود آن رابطه است؛ برای مثال، پس از مشاهده جوشیدن همه آب­ها در صد درجه، در ده مورد، این فرضیه کلی مطرح می­شود که «همه آب ها در صد درجه به جوش می­آیند». پس از ارائه فرضیه، باید در صدد طراحی مشاهدات و آزمون­هایی متعدد، برای اثبات کلی و قطعی بودن فرضیه یعنی ارتقای کیفیت قضیه از حد احتمال به مرتبه یقین پرداخت.
  ب. انحصار واقع­نمایی در حوزه حس، و تقلیل معرفت واقع­نما به شناخت­های حسی: از منظر پوزیتیویست­ها ذهن انسان در مواجهه با عالم خارج کاملاً منفعل است؛ به گونه­ای که با تماس هر یک از قوای حسی، بخشی از عالم بر ما کشف می­شود. همین ویژگی سبب شده است که پوزیتیویست­ها علم را فرآیندی انباشتی و گردآوری کننده تلقی کنند. از این رویکرد در تاریخ فلسفه با عنوان «تحقیق پذیری شدید» یاد می­شود. شرط تحقیق­پذیری عبارت است از «s در صورتی معنای محصل خبری دارد که با یک مجموعه محدود از عباراتِ پایه خبر دهنده از مشاهده On… ,O2 ,O1 رابطه استلزام متقابل داشته باشد. این بدان معناست که هرکس که جمله­ای را ادا می­کند، باید بداند که آن جمله در چه شرایطی صادق یا کاذب است، و اگر این را نداند، معنای جمله را هم نخواهد دانست. 
  ج. تفکیک فلسفه از متافیزیک، و محدود کردن کارکرد فلسفه به نقد و تبیین معیارهای صدق و کذب قضایا، و حوزه آن به قضایای تحلیلی: همان­گونه که پیشتر اشاره شد، تمرکز پوزیتیویست ها بر رساله منطقی فلسفی ویتگنشتاین بود، اما قرائت آنان از این کتاب بسیار گزینشی بود. آنان نیمه نخست رساله را که اکنون نوعی متافیزیک تلقی می­شود، نادیده می­گرفتند، اما این ایده را پذیرفتند که برای تحلیل فلسفی، یک زبان منطقی لازم است[6]. در نظر آنان فلسفه از این پس باید به روشنگری و رفع ابهام از اظهارات و پرسش­های فلسفی محدود شود. از رهگذر این رفع ابهام آشکار شد که بحث­های متافیزیکی فاقد معنای تجربی است. بدین ترتیب کاوش برای یافتن معیار معنادار بودن تجربی که می­باید احکام متافیزیکی را نقض کند، آغاز شد. اولین پیشنهاد برای آزمایش جملاتی که به ظاهر خبر از واقعیت می­دهند، ملاک «قابلیت تحقیق» بود. مطابق این اصل، یک حکم، معنادار تجربی است، اگر و فقط اگر مشخص ساختن شرایطی که حکم مذکور را صادق می­سازد، امکان­پذیر باشد. اعتقاد بر این بود که احکام متافیزیکی نمی توانند این شرط را برآورده سازند. پس می­گوییم که هر جمله­ای فقط وقتی برای شخص معینی دارای معناست که آن شخص بتواند صحت قضیه مندرج در آن جمله را تحقیق و اثبات کند؛ یعنی بداند چه مشاهداتی در چه شرایطی به این حس منجر می­شود تا قضیه مزبور را صادق یا کاذب کند[7]. از برنهاد «تحقیق­پذیری» می­توان به یکی دیگر از مبانی پوزیتیویست­ها پی برد: علم گرایی. علم­گرایی پوزیتیویست­های منطقی نیز در واقع بیانگر آن است که صرفاً گزاره­های واقعیت­نگر علم قابل تحقیق تجربی است، لذا فقط گزاره­های علم دارای معنای معرفتی است، و گزاره­های سایر رشته­های غیر علمی مانند متافیزیک، ادبیات و هنر، دارای معنای شاعرانه، عاطفی، .... است. در نظر آنان تنها دو دسته از گزاره­ها دارای بار شناختی­اند: گزاره­های ترکیبی، که می­توان صدق آنها را از طریق تجربه و آزمایش اثبات یا تایید کرد (همه همسران میرا هستند) و گزاره­های تحلیلی، که صدق آنها از معنای واژگان تشکیل­دهنده­شان نتیجه می­شود (همه همسران ازدواج کرده­اند) [8].
  د. امکان اثبات کلیت، ضرورت و قطعیت قواعد تجربی، و ارتقای آنها از سطح گزاره­های شخصی یقینی به گزاره­های کلی یقینی: اگر علم بر تجربه بنا شده باشد، چگونه می­توان از گزاره­های شخصیه، که از مشاهده نتیجه می­شوند، به گزاره­های کلیه که قوام معرفت علمی به آن است، رسید؟ پاسخ این گروه از پوزیتیویست­ها، در مقام استقراء­گرایان، این است که ما مجازیم به شرط رعایت برخی  شروط معین، از تعداد محدودی گزاره شخصیه، به قوانین جهان شمول دست یابیم. این شروط عبارت­اند از:
1- تعداد گزاره­های مشاهدتی بسیار زیاد باشند. 2- این مشاهدات و آزمایش­ها تحت شرایط مختلف و متنوع تکرار شده باشند. 3- هیچ گزاره مشاهدتیِ شخصیه، با قوانین علمی اثبات شده در تعارض نباشد. با تکیه بر تکنیک­های مشاهدتی و آزمایشیِ دقیق، قوانین و نظریه­های فراگیر بیشتری با برهان استقرایی شاخته می­شود، و به میزانی که یافته­های مشاهدتی افزایش یابد، رشد علم به طور بالنده استمرار خواهد یافت.
 
مشکلات و نارسایی­ها
  پس از چندی، بحثی بر سر معنای عبارت «امکان تحقیق­پذیری» در گرفت. در واقع این ملاک حتی قادر به توجیه معناداری برخی از قضایای تجربی نبود. مهم­ترین این انتقادات عبارت بود از اینکه قوانین کلی عبارات حاکی از حوادث گذشته و آینده، عبارات خبردهنده از ادراکات حسی دیگران و عبارات موجه، هیچ یک قابل تحقیق تجربی نبودند. از این رو برخی اعضاء حلقه وین، از موضع افراطی خود در باب معیار معناداری عدول کردند و کوشیدند راه حل­هایی ارائه دهند که قادر باشد معنادار بودن مفاهیم حوزه علوم تجربی به ویژه فیزیک را توجیه کند. همپل، آیر و کارناپ، بیش از دیگر اعضای نحله، برای رفع نواقص این ملاک کوشیدند و ملاک­هایی مانند «تأییدپذیری»[9] و «اثبات­پذیری»[10] را پیشنهاد کردند. افزون بر این ملاک، قطعیت و مطابقت آنان نیز در معرض انتقاداتی قرار گرفت، مانند اینکه مفهوم کثرتِ موارد مشاهدتی و تنوع شرایط، مفاهیمی مبهم و نامتعین­اند.[11] در نهایت پوزیتیویسم در سیر قهقرایی خود به نوعی از «ابزار گرایی» تن داد.
 
نویسنده :  سعيده شاه مير
 
 


[1]. ERKENTNIS (شناخت)
  .[2]گیلیس، دانالد، فلسفه علم در قرن بیستم، ترجمه حسن میانداری، انتشارات سمت و طه، 1381، ص 35 – 44.
[3]. برای آشنایی بیشتر با اعضاء این حلقه و آراء مندرج در رساله وین رک: ادیب سلطانی، میر شمس الدین، رساله وین، بازنمود سنجش مکتب فلسفی تحصل­گروی منطقی یا آروین­گروی منطقی حلقه وین، تهران، مرکز ایرانی مطالعه فرهنگها، 1359.
 .[4] برای بررسی بیشتر بنگرید به: نسرین، مهدی، «بازنگری در پوزیتویسم منطقی»، فصلنامه حوزه و دانشگاه، شماره 34، سال نهم، بهار 1382.
[5]. حبیبی، رضا، درآمدی بر فلسفه علم، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی  امام خمینی، 1386، صص123-125
 .[6] استرول، اوروم، فلسفه تحلیلی در قرن بیستم، ترجمه فریدون فاطمی، تهران، نشر مرکز، 1383، صص91-90
[7]. لازی، جان، درآمدی تاریخی به فلسفه علم، ترجمه علی پایا، تهران، انتشارات سمت، 1377، ص234
[8]. گیلیس، دانالد، فلسفه علم در قرن بیستم، حسن میانداری، تهران، سازمان مطالعات و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها(سمت )، قم، 1381، 204 – 210
 .[9]  تأیید پذیری «confirmability»: یک نظریه، علمی است، اگر و تنها اگر تأییدپذیر باشد؛ یعنی بتواند از گزاره مشاهده­ای ممکنی، به صورت ایجابی کسب حمایت کند. بنگرید به: گیلیس، دانالد، فلسفه علم در قرن بیستم، حسن میانداری، تهران، سازمان مطالعات و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها(سمت )، قم،1381، صص50-249
 .[10] اثبات پذیری «verifiability»:P  (قضیه معنادار) تابع ارزشی از گزاره های مشاهده­ای ساده است، و می­توان با مشاهده، ارزش منطقی این گزاره­های ساده را تعیین کرد و بدین وسیله درستیِ P را اثبات کرد. بنگرید به: گیلیس، دانالد، فلسفه علم در قرن بیستم، حسن میانداری، تهران، سازمان مطالعات و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها(سمت )، قم، 1381، صص 5-203
  .[11]حبیبی، رضا، درآمدی بر فلسفه علم، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی  امام خمینی، 1386، صص151-