اولوالالباب ( صاحبان خرد ناب )

حيا

حيا چيست؟

« حيا » در لغت به مفهوم شرمساري و خجالت است كه در مقابل آن « وقاحت » و بي شرمي قرار دارد. (ابن اثير ، نهايه ،ج 1 ، ص 391 )

به عبارتي ؛ حيا شرمي است برخاسته از ادراک خوبي‌ها و بديهاي اختياري ، به اين جهت است که انسان ، دسته‌اي از کارها را خوب و دسته ديگر را بد مي‌داند .


علامه مجلسي(رحمة الله عليه) درباره حقيقت حيا

مي‌گويد: « حيا ملکه‌اي است که موجب خودداري از کارهاي زشت مي‌گردد.» (مرآة العقول ، ج8 ، ص 187 )


حيا در فرهنگ عالمان اخلاق

در فرهنگ عالمان اخلاق ، حيا نوعي انفعال و انقباض نفساني است كه موجب خودداري از انجام امور ناپسند در انسان مي گردد و منشأ آن ترس از سرزنش ديگران است .(طوسي ،اخلاق ناصري ، ص 77)


ارکان حيا

حيا داراي سه ركن اصلي است ؛ فاعل ، ناظر و فعل . فاعل ، در حيا شخصي است برخوردارِ از كرامت و بزرگواري نفساني .

ناظر در حيا شخصي است كه مقام و منزلت او در چشم فاعل عظيم و شايسته احترام باشد ، و فعلي كه ركن سوم براي تحقق حيا است ، فعل ناپسند و زشت است .


ارزش حيا

رسول خدا (ص) حيا را زينت آدمي شمرده و فرموده است: « بي شرمي با هيچ چيز همراه نشد مگر اين كه آن را زشت گردانيد و حيا با هيچ چيز همراه نگشت ، مگر اين كه آن را آراست . »( شيخ مفيد، امالي، ص 167)

امام علي (ع) فرمود: «هر كه پوشش شرم گزيند ، كس عيب او نبيند .» (نهج‌البلاغه ، حكمت 223 ؛ كليني ، كافي ، ج 8، ص 23)

و در بياني ديگر مي فرمايد: « حيا پيشه كن كه حيا نشانه نجابت است .»( غررالحكم، ح 6082)

امام صادق (ع) جايگاه حيا را در رأس مكارم اخلاقي دانسته مي فرمايد: « مكارم اخلاق يكي بسته به ديگري است ، خداوند آنها را به هر كه خود خواهد ، دهد . ممكن است در مرد باشد و در فرزندش نباشد ، در بنده باشد و در مولاي اونباشد ،

آنها عبارتند از: راستگويي ، صداقت با مردم ، بخشيدن به مسكين ، جبران كردن خوبي ها ، امانتداري ، صله رحم ، دوستي و مهرباني باهمسايه و يار، ميهمان نوازي و در رأس همه حيا .( شيخ مفيد، امالي، ص 167)

امام علي (ع)در باب نقش كليدي حيا فرمود: « حيا وسيله رسيدن به هر زيبايي و نيكي است .»( حرّاني ، تحف العقول، ص 84)

اهميت حيا در حدّي است كه امام صادق (ع)فرمود: « ايمان ندارد كسي كه حيا ندارد .»( كليني ، كافي ، ج 2 ، ص 106)
امام سجاد (ع) فرمود : " چهار چيز است كه هر كس را باشد اسلامش كامل و گناهش پاك گردد و پروردگار خود را ملاقات مي كند، در حالي كه خداوند ـ عزّوجلّ ـ‌ از او خشنود است هر كس به آنچه به نفع مردم بر خويشتن قرار داده براي خدا انجام دهد و زبانش با مردم راست باشد و از هر چه نزد خدا و نزد مردم زشت است، شرم كند و باخانواده خود خوش رفتار باشد

انواع حيا
هر کس عقل دارد حيا و دين نيز دارد

من مواعظ النبي (ص) :" ال حيا ءُ حيا ءان، حيا ءُ عقلٍ و حيا ء حُمْقٍ، و حيا ء العقل العلم و حيا ءُ الحُمقِ الجهل؛ (تحف العقول، ص 45)

از توصيه هاي حضرت رسول اکرم صلي الله عليه و آله است که فرمودند : حيا ء و شرم دو قسم است : حيا ء عقل(عاقلانه) و حيا ء جهل(جاهلانه) ؛ حيا ء عاقلانه از دانش و علم است و حيا ء جاهلانه از ناداني .

حيا ءِ عقل آن است كه انسان از روى عقل احساس حيا ء كند ، مثل حيا ء در هنگام ارتكاب گناه ، و يا حيا ء در مقابل كسانى كه احترامشان لازم است و اين حيا ء ، علم است يعنى رفتارى عالمانه مى‏باشد .

حيا ء جهل آن است كه از پرسيدن و يادگرفتن يا از عبادت ‏كردن و امثال آن ، حيا ء كند (مثل كسانى كه در بعضى محيط‌ ها، از نماز خواندن، خجالت مى‏كشند) و اين حيا ء، رفتارى جاهلانه است. (تفسير مقام معظم رهبري پيرامون اين حديث )


حيا ي نکوهيده شده

گاهي شرمساري ماهيتي منفي مي يابد و آن در صورتي است كه منشأ آن حماقت ، جهالت و ضعف نفس باشد .

اين نوع شرم و حيا در اخلاق اسلامي به شدت مورد نكوهش قرار گرفته و فضيلت اخلاقي به شمار نيامده است ، بلكه مانع رشد و تعالي انسان و موجب عقب ماندگي او در زمينه هاي مختلف مي گردد . در روايات از اين نوع شرم ، به حيا ي حماقت و جهل و حيا ي ضعف ياد شده است.


اسباب حيا

يکي از اسبابي که موجب مي شود حيا به وجود آيد ، عقل مي باشد .

رسول خدا (ص) در پاسخ راهب مسيحي (شمعون بن لاوي بن يهودا) كه از او در باره ماهيت و آثار عقل پرسيده بود ، فرمود: "عقل موجب پيدايش حلم است و از حلم ، علم و از علم ، رشد و از رشد ، عفاف و از عفاف ، خويشتن داري ، و از خويشتن داري ، حيا و از حيا ، وقار و از وقار، مداومت بر عمل خير و تنفّر از شرّ و از تنفّر از شر، اطاعت نصيحت گوي حاصل مي گردد." (تحف العقول، ص 19.و 427 ؛ كليني ، كافي ، ج 1، ص 10 ، ح 2، و ج 2، ص 230)


موانع حيا

در روايات ، اموري به عنوان موانع حيا و يا به عبارت ديگر علل بي حيا يي يا كمي حيا معرفي شده اند كه مهم ترين آنها به شرح زير است:

- از ميان برداشتن پرده ها و حريم ها

از امام كاظم (ع) به ياران خود توصيه مي فرمود: پرده شرم ميان خود و برادرت برمدار، و مقداري از آن باقي گذار؛ زيرا برداشتن آن ، برداشتن حيا است . (كليني: كافي، ج 2، ص 106)

- دست نياز به سوي مردم دراز كردن

امام صادق (ع) فرمود: « دست نياز به سوي مردم دراز كردن، عزت را سلب مي كند و حيا را مي برد .» (همان، ج 2، ص 148)

- زياد سخن گفتن

امام علي (ع) فرمود: « هركه پرگفت ، راه خطا بسيار پويد ، و آنكه بسيار خطا كرد شرم او اندك شود ، و آنكه شرم او اندك شود ، پارسايي او كم گردد ، و آنكه پارسايي اش اندك گردد ، دلش بميرد .» (نهج‌البلاغه، حكمت 349)

- شراب خواري

به امام رضا (ع) منسوب است كه در شرح علت تحريم خمر فرمود : «خداوند تعالي شراب را حرام فرمود ؛ زيرا شرابْ تباهي مي‌آورد ، عقل ها را در شناخت حقايق باطل مي كند و شرم و حيا را از چهره فرد مي زدايد .»(فقه الرّضا، ص 282)

رسول خدا (ص) در شرح پاره اي از آثار شرم و حيا فرمود : " اما آنچه از حيا نشأت مي گيرد: نرمش ، مهرباني ، در نظر داشتن خدا در آشكار و نهان ، سلامت ، دوري كردن از بد ، خوشرويي ، گذشت و بخشندگي ، پيروزي و خوشنامي در ميان مردم است . اينها فوايدي است كه خردمند از حيا مي برد

آثار حيا
پاکدامني

- عفت و پاكدامني

امام علي (ع) مي فرمايد :« ثمره حيا ، عفت و پاكدامني است .»(طوسي، امالي، ص 39)

- پاك شدن گناهان

در اين باره امام سجاد (ع) فرمود : " چهار چيز است كه هر كس را باشد اسلامش كامل و گناهش پاك گردد و پروردگار خود را ملاقات مي كند، در حالي كه خداوند ـ عزّوجلّ ـ‌ از او خشنود است هر كس به آنچه به نفع مردم بر خويشتن قرار داده براي خدا انجام دهد و زبانش با مردم راست باشد و از هر چه نزد خدا و نزد مردم زشت است، شرم كند و باخانواده خود خوش رفتار باشد.(صدوق، خصال، ج 1، ص 222)

رسول خدا (ص) در شرح پاره اي از آثار شرم و حيا فرمود : " اما آنچه از حيا نشأت مي گيرد: نرمش ، مهرباني ، در نظر داشتن خدا در آشكار و نهان ، سلامت ، دوري كردن از بد ، خوشرويي ، گذشت و بخشندگي ، پيروزي و خوشنامي در ميان مردم است . اينها فوايدي است كه خردمند از حيا مي برد.(تحف العقول، ص 20)



موارد حيا

گفته شد كه حيا ، شرم از انجام اعمال زشت در محضر ناظر محترم است. بنابراين ؛

اوّلاً ، در متون اخلاق اسلامي خداوند و ناظران و نمايندگان او، حقيقت الهي و انساني فرد و ديگران ، به عنوان ناظراني كه بايد از آنها شرم و حيا ورزيد ، مطرح شده اند.(صدوق ، عيون الاخبار الرضا، ج 2، ص 45، ح 162)

ثانياً ، قلمرو حيا امور زشت و ناپسند است و شرمساري در انجام نيكي ها هيچ گاه پسنديده نيست.

برخي از موارد و مواقعي كه جاي حيا ورزيدن نيست ، بدين قرارند:

1- حيا ورزيدن از گفتار، كردار و درخواست حق

پيامبر فرمود: «هيچ عملي را از روي ريا و خودنمايي انجام مده و از سر حيا و شرم آن را رها نكن .»(تحف العقول، ص 47)

2- حيا ورزيدن از تحصيل علم

امام علي (ع)فرمود: « كسي شرم نكند از آموختنِ آنچه نمي داند.» (نهج‌البلاغه، حكمت 82)

3- حيا ورزيدن از تحصيل درآمد حلال

امام صادق(ع)فرمود: « كسي كه از طلب مال حلال حيا نكند ، هزينه هايش سبك شود و خداوند خانواده اش را از نعمت خويش بهره مند گرداند .»(تحف العقول، ص 59)

4- حيا ورزيدن از خدمت به مهمان

امام علي(ع)فرمود: « سه چيز است كه نبايد از آن شرم كرد: از جمله خدمت كردن به مهمان .»(غررالحكم، ح 4666)

5- حيا ورزيدن از احترام گذاشتن به ديگران

امام علي(ع) فرمود: «سه چيز است كه نبايد از آنها شرم كرد: از جمله برخاستن از جاي خود براي پدر و معلم .» (همان)

منابع :
----------------------
گروه دین و اندیشه تبیان
----------------------

کلمات کلیدی :
----------------------
حیا در فرهنگ عالمان اخلاق - ارکان حیا - ارزش حیا - انواع حیا - حیای نکوهیده شده - اسباب حیا - موانع حیا - آثار حیا - موارد حیا -