اولوالالباب ( صاحبان خرد ناب )

یکی از نماز های مستحبی که فضیلت فراوان دارد و در مورد آن بسیار سفارش تاکید شده است ، نماز شب است . چرا که در دل شب و راز و نیاز با معبود ازلی برای « اهل دل » و « عارف » لذتی فوق العاده و غیر قابل توصیف است . آنان که توفیق شب زنده داری نصیبشان شده و قطعه ای از اقیانوس بی کران الطاف الهی ، مشام جان آنان را عطرآگین ساخته ، چنان از این عبادت یاد می کنند و تمام دین و ما فیها در منظرشان بی ارزش و اندک است .

 
این نماز بر امامان معصوم (ع) واجب بوده است و بسیاری از صاحبان دلان و بزرگان دین سال های طولانی با آن انس داشته اند و چنان از راز و نیاز در دل شب محظوظ شده اند که هیچ گاه آن را ترک نکرده اند .

انسان گرفتار هوی و هوس و غرق در منجلاب جهان مادی و هواحبس نفسانی و وسوسه های شیطانی ، آن گاه که همگان در خواب شیرین به سر می برند ، می تواند در آن سکوت شب با راز و نیاز با خدای تبارک و تعالی و جاری ساختن قطرات اشک بر دیدگان ، زنگارهای درونی خویش را پاک سازند و روح و روان را تطهیر سازد .

در قرآن کریم و احادیث در باره ی این امر خطیر بسیار تاکید شده است . پیامبر اکرم (ص) همواره یکتا شاگرد مکتب خویش مولا علی بن ابی طالب (ع) را به نماز شب سفارش می فرمودند : « علیک بصلاه اللیل ، بر تو باد نماز شب »(وسایل الشیعه / ج 5/ ص268) .

در جای دیگر ایشان می فرمایند : « شرف المومن صلاه و عزه کفه عن اعراض الناس » ، کرامت و عزّت مومن در دو چیز است ، نیایش در دل شب و خود داری از عرض و ناموس مردم ( وسایل الشیعه / ج 5 / ص268) .

پیشوایان معصوم (ع) یاد آور می شوند که « صلاه اللیل یذهب بما عمل من ذنب بالانهار ، نماز شب پاک کننده آلودگی های روز است » . ( وسایل الشیعه / ج 5 / ص268)

پس انسان مومن و پرهیز گار در سایه تجّهد و راز ونیاز در دل شب می توانند آلودگی های درونی خویش را پاک سازد . رمز موفقیت انبیاو اولیای الهی و صالحان و عارف و عالمان مناجات در دل شب است . همان گونه اکثر عنایات ربانی بر پیامبران عظیم الشان در سحرگاهان روی داده است . پیامبر مکرم اسلام (ص) در دل شب به پیامبری مبعوث شد و در دل شب به معراج رفت . حضرت موسی کلیم اللّه (ع) در چهل شب ، در وادی طور به ملاقات معبود نایل شد .

آری عارفان دل سوخته وشوریده دل همواره انتظار می کشند که شب فرا رسد و پرد ه ظلمت میان آنان و یکتای هستی حایل گرددتا بتواند در خلوت خانه انس با دادار پاک به نجوای عاشقانه و شبانه بپردازند.

نماز شب در کلام وحی
در قرآن کریم متجاوز از ده مورد از شب زنده داران و متهجدین و آنان که پاسی از شب را به راز و نیاز مشغول می شوند و مشمول غفران و رحمت الهی می گردند ، یاد شده است به عنوان هایی از آن اشاره می شود .

الف : دعوت پیامبر به شب زنده داری ؛
خداوند به رسول اکرم (ص) چنین می فرماید : « و من اللیل فتهجّد به فافله لک عسی ان یبعثک الله ربک مقاما محمودا ، پاسی از شب را از خواب بر خیزید و ( قرآن و نماز ) بخوان ، این یک وظیفه ی اضا فی برا ی توست تا پروردگارت به مقامی در خور و شایسته بر انگیزد » .(سوره ی اسراء/ 79)
بسیاری از مفسران این امر را به نافله ی تعبیر کرده اند چرا که پیامبر با این امر به مقام بسیار برجسته ای که قابل ستایش است خواهد رسید . که همان مقام شفاعت است که خداوند دو جهان دیگر نصیب وی می گرداند

ب : بر خاستن از بستر برای راز و نیاز ؛
زمانی که چشم غافلان در خواب است ، انسان های مومن و زنده دل از بستر بر می خیزدند و بدو راز قال و قال و قیل زندگانی روز مره با آرامش و اطمینان خاصی سر بر آستان معبودی می گذارند و پیمانه ای را از دریای محبت حضرت سرمد سیراب لبریز می کنند . خداوند می فرماید : « تتجافی جنوبهم عن المضاجهم یدعون ربهم خوفاً و طمعاً و مما رزقناهم ینفقون، آنان پهلو های خود را از بستر گرم بر می گیرند و از خوش دوری می گزینند و خالق و رب خویش را می خوانند و ترس گناهان خویش به رحمت او چشم می دوزند و از آن چیزی که قسمت و روزی آنان کرده است ، انفاق می کنند .» (سجده /16).

ج : سحرگاه زمان غفران الهی ؛
قرآن مجید ، سحر خیزی را از صفات انسان پرهیزگار و خدا ترس می داند . هنگام سحر و آخر شب ، آن هنگام که جهان را سکوت فراگرفته است ، انسان های پاک دل برای پالایش درون خویش و احیای ارزش های اصیل ، اسلامی ، از خاک بر خیزند و در پیشگاه حضرت حق طلب آمرزش و استغفار می کنند . روحی عبادت و استغفار ، توجه و حضور دل می باشد ، عبادت و استغفار در چنین ساعاتی از همه چیز با ارزش تر و گران بهاتر است .
خداوند در قرآن مجید می فرماید : « کانوا قلیلاً من اللیل ما یهجدون و با لا سحارهم یستغفرون ، آن پرهیزکارانی که به گمان در بهشت مکان داده شده اند ، آن هایی هستند که شب ها کم می خوابند و به عبادت مشغول می شوند ، اما به عبادت خود مغرور نیستند و در هنگام سحر از خدا طلب آمرزش می کنند ». (ذاریات /17)

امام صادق (ع) در تفسیر این آیه می فرماید : " کسی که در نماز وتر هفتاد بار « استغفر الله ربی و اتوب الیه » بگوید و یک سال مدوامت کند خداوند او را جز استغفار کنندگان در سحر « و المستغفرین با لا سحار » قرار می دهد و حتماً او را مشمول رحمت خویش می سازد .

د : نماز شب و تجدید قوا؛
عبادت های شبانه و نیایش های سحر گاهی پر از تلاوت آیات قرآن و وسیله ای برای باز سازی روحی و روانی انسان های با ایمان و پر هیزکار است .
در قرآن آمده است :« ان نا شئه اللیل هی اشد و طئاً و اقوم قیلا ... این دستور عبادت و تلاوت شبانه به خاطر آن است که برنامه ی عبادت و تعلیم ، شب پا بر جا و با استقامت تر است» (مزمل/6) .

نیایش سحر گاهان در راز و نیاز با معبود در ساعاتی که اسباب فراغت خاطر بیشتر از هر زمان دیگری فراهم و آماده می شود و این امر با عث تهذیب نفس و پرورش روحی و روانی آدمی می گردد.

پس انسان پرهیزگار باید همواره به یاد خدا باشد و پاسی از شب به راز و نیاز با خدا بپردازد " و من اللیل فا سجد له و سبحه لیلاً طویلاً و اذکر اسم ربک بکره و اصیلاً ، و در پاسی از شب او را سجده کن و او را شب های دراز به پاکی ستایش نما و نام خدا را هر بامدادان و هر شامگاهان یاد کن "(دهر/26-25)

پس بهترین زمان برای تسبیح حق تعالی سحرگاهان است . چرا که نیایش بندگان در سحرگاهان از ویژ گی های بندگان شایسته ی خداوند است . " و الذین یبیتون لربهم سجّداً و قیاماً ، کسانی که شب را برای پروردگارشان در حال سجده و قیام بیتوته می کنند . (سروره ی فرقان/ 64)

کسانی که خواب خوش شبانگاهی را بر خود حرام می کنند و در جایی که تظاهر و ریا وجود ندارد به ذکر خدا و قیام و سجود در پیشگاه با عظمت خالق هستی می پردازند و پاسی از شب را به مناجات مشغول و قلب و روح خود را با ذکر خداوند نورانی می سازند مشمول بخشش و رحمت خداوند خواهند بود .

پیامبر اکرم (ص) می فرمایند : " رکعتا الفجر خیر من الدنیا و ما فیها ، دو رکعت نافله ی صبح برای تو از آن دنیا و آنچه در آن است بهتر می باشد ."

ه : قرآن و وصف شب زنده داران ؛
خداوند در قرآن بندگان واقعی را شامل افراد ذیل می دانند ، انسان های صابر و شکیبا در بلایا و سختی ها ، راست گفتار و صادق ، فرمان بر از دستورات الهی در هر حال ، انفاق کنندگان اموال و آمرزش خواهان در سحر گاهان می داند که در نماز شب و نماز وتر شایسته است که هفتاد بار استغفار شود .

" الصابرین و الصادقین و القانتین و المنفقین و المستغفرین با لا سحار ، این بندگان صابر و شکیبا در بلایا و سختی ها ، راست گفتاران و فرمان بران در هر حال و انفاق کنندگان اموال در راه خدا و جویندگان استغفار خداوندی در سحر گاهان هستند »(آل عمران / 17)

پس در هنگام شب و صبح گاهان نباید از تسبیح خداود غافل شد که می فرماید : فاصبر ما یقولون ، و سبّح بحمد ربک قبل طلوع الشمس و الغروب و من اللیل فسبحه و ادبار السجود ، در برابر آن چه می گویند ، شکیبا باش و تسبیح و حمد پروردگارت را قبل از طلوع آفتاب و پیش از غروب به جای آر ودر بخش از او را تسبیح و سپس سجده کن .( ق / 40-39).

تسبیح مداوم الهی ، چونان قطرات باران حیات بخش قلب و روح است . پس باید آدمی از خواب شبانگاهی بکاد و راز و نیاز مشغول گردد که « قم اللیل الّا قلیلاًنصفه اوانقص منه قلیلاً ، شب برخیزد برای نماز و عبادت ، مگراندکی ( که در این اندک فقط بخواب ) نیمی از آن یا کم کن از آن اندکی (مزمل /2).

به هر حال شب زنده داری از ویژگی های ایمان است که می فرماید : « یسوا سواءً من اهل الکتاب امه قائمه یتلون آیات الله اناء و هم یسجدون ، اهل کتاب همه یکسان نیست ، بلکه عده ای از آنان قیام به حق وایمان می کنند و پیوسته در اوقات شب آیات خداوند را تلاوت می فرمایند در حالی که سجده می نمایند (آل عمران /112) .

از جمله مواردی که خداوند در قرآن به آن سوگند خورده است شفع و وتر است که می فرماید « و الشفع والوتر ، سوگند به شفع رقم ، وتر »(فجر /2)
که از جمله معانی شفع ، اشاره به نماز دو رکعتی ، وتر ، نماز یک رکعتی در نیایش شبانه است .

نماز شب در کلام معصومان ؛
امامان معصوم (ع) که بهترین الگوی جهان بشری هستند ، همواره بر نماز شب تاکید داشتند وراز و نیاز در دل شب را باعث سعادت اخروی می دانستند .

الف : اهمیت نماز شب
پیامبر اکرم (ص) فرمودند : « الرکعتان فی جوف اللیل احبّ الیّ من الدنیّا و ما فیها ، دو رکعت نماز شب پیش من از دنیا و آن چه در آن است ، محبوب تر است(بحارالانوار /ج 87/ص148).

درباره ی ارزش این عبادت حضرت فرمودند :« علیکم بالصلاة اللیل ولو رکعة واحدة ؛ بر شما باد نماز شب حتی اگر به یک رکعت باشد » (کنزالعمال / ج7).

جبرئیل امین همواره پیامبر را به نماز شب سفارش می کند و در حدیثی پیامبر (ص) فرمودند : « ما زال جبرئیل یوصنی بقیام اللیل حتّی ظننت انّ خیار امتّی لن یناموا من اللیل الا قلیلا ، همیشه جبرئیل مرا توصیه و سفارش به قیام شب و نماز در آن می نمود ، آن قدر در این باره سفارش می کرد ، که گمان کردم خوبان امتم شب را نمی خوابند ، مگر اندکی ( بحارالانوار / ج 76 / ص333).

از سهل بن سعد نقل است که می گوید : « جبر ئیل به حضور پیامبر اسلام (ص) آمد و عرض کرد : ای محمد ! هر قدر می خواهی زندگی کن ، همانا تو خواهی مرد . هرکس را خواستی دوست بدار ، همانا از او جدا خواهی شد ، هر عملی خواستی انجام بده ، پاداش آن را خواهی دید . آ گاه باش که شرافت مرد ، عبادت او در شب است و عزت وی ، بی نیازی جستن از مردم است .»(بحارالانوار /ج 87/ص157)

امام صادق (ع) به یکی از یاران خویش می فرماید : « لا تدع قیام اللیل فانّ مغبون من حرم قیام اللیل ، شب زنده داری را از دست مده زیرا کسی که از شب زنده داری محروم گردد ، ضرر و زیان کرده است»( بحارالانوار /ج 87)

ب : منزلت و مقام نماز شب ؛
در پیشگاه الهی هر عملی مقام و منزلی دارد . امام محمد باقر می فرماید : « ثلاث درجات ، افشاء السّلام و اطعام الطعام و الصلاه بااللیل و الناس و نیام ، سه چیز منزلت و مقام است : سلام دادن ، غذا دادن و شب نماز و نیایش با خدا کردن در حالی که مردم در خواب هستند » . ( بحارالانوار /ج 87/ص141)

امام صادق می فرماید : احب صلاه اللیل الیهم اخر اللیل ، محبوب ترین نماز ها در نظر متقین نماز های آخر شب است » (تهذیب / ج 2 / ص6)

رسول خدا (ص) می فرماید : افضل الصلاه بعد الصلاه المکتوبه ، صلاه فی جوف اللیل ، برترین نماز بعد از نماز واجب ، در دل شب نماز خواندن ( نماز شب ) است .»(کنزالعمال / ج 7)

ج : سنت پیامبران و اولیای خدا ؛
نماز شب ، سیره تمام پیامبران و امامان معصوم و اولیای خدا بوده است و انسان های صالح و با ایمان نیز هم اکنون این شیوه را ادامه می دهند .
حضرت علی (ع) می فرماید : « سهر اللیل شعار المتقین و شیمه المشتاقین ، شب زنده داری ، شعار پرهیزکاران و روش مشتاقان به حق و حقیقت است .»(غررالحکم /ص192)

در حدیثی از امام محمد باقر (ع) آمده است : « لهو المومن فی ثلاثه اشیاء.....و الصلوه بااللیل ، سرگرمی انس روحی بخش انسان با ایمان ایمان سه چیز است ......یکی از آن ها راز و نیاز در دل شب است .»(سفینه البحار /ج2/ص519)

امام صادق (ع) می فرمایند : « علیکم بصلاه اللیل ، سنه نبیکم و داب الصالحین ، بر شما باد به نماز شب خواندن ، زیرا این عمل ، سنت پیامبر شما و سیره صالحان است .» ( بحارالانوار /ج 87/ص142)

نویسنده : علی محمد سلطان محمدی آرانی