در ماجراى جانسوز تبعید ابوذر غفارى

ابوذر غفارى صحابى بزرگوار رسول خدا(ص)است که از نظر سابقه در اسلام به گفته بسیارى از مورخین، چهارمین یا پنجمین نفر بود که ایمان آورده و مسلمان شد ⁽¹³⁾ ، و در راه تبلیغ اسلام کتکها خورد و شکنجه‏ها دید، و نزدیک‏بود در این راه جان خود را ببازد و زیر ضربات تازیانه دشمنان اسلام جان دهد ⁽¹⁴⁾ ، و از نظر زهد و تقوى و ورع و علم و درستى، نمونه و ضرب المثل بود تا آنجا که به تواتر از رسول خدا(ص)نقل شده که درباره‏اش فرمود:

«ما اظلت الخضراء و لا اقلت الغبراء على ذى لهجة اصدق من ابى ذر، من سره ان ینظر الى زهد عیسى بن مریم فلینظر الى ابى‏ذر...» ⁽¹⁵⁾

(آسمان سایه نیفکنده و زمین بر خود نگرفته شخصى را که راستگوتر از ابى‏ذر باشد، هر کس دوست دارد که به زهد عیسى بن مریم بنگرد، به ابى‏ذر بنگرد...)

و نیز از رسول خدا(ص)به تواتر نقل شده که فرمود:

«ان الله عز و جل امرنى بحب اربعة و اخبرنى انه یحبهم: على و ابوذر و المقداد و سلمان...» ⁽¹⁶⁾

(براستى که خداى عز و جل به دوستى و محبت چهار تن مرا مامور ساخته و به من خبر داده که او نیز آنها را دوست مى‏دارد: على، ابوذر، مقداد، سلمان.)

و نیز درباره‏اش فرمود:

«الجنة تشتاق الى ثلاثة: على و عمار و ابوذر...» ⁽¹⁷⁾

(بهشت مشتاق سه نفر مى‏باشد: على و عمار و ابوذر.)

و درباره سرنوشت زندگى و پایان کار و بلاها و محرومیتهایى که به خاطر حفظ دین و آیین مقدس اسلام خواهد دید، فرمود: «رحم الله اباذر، یمشى وحده، و یموت وحده، و یبعث وحده‏» ⁽¹⁸⁾

(خدا رحمت کند ابوذر را که تنها مى‏رود، و تنها مى‏میرد، و تنها محشور مى‏شود...)

بارى این ابوذر با این همه فضایل-که نمونه و شمه‏اى از آن را شنیدید-چنانچه مى‏دانیم به خاطر حقگویى و اعتراض به خلافکارى‏هاى عثمان در مورد بذل و بخششهاى بى‏حساب و بر خلاف قانون اسلام، و دخالتهاى نارواى او در بیت المال، به دستور وى در آغاز به شام تبعید شد و سپس به منطقه خشک و سوزان ربذه-به شرحى در تواریخ مذکور است.و هنگامى که مى‏خواستند او را به ربذه تبعید کنند، عثمان دستور داد هیچ کس از مردم مدینه و مسلمانان حق ندارد به بدرقه ابوذر رفته و با او تکلم کرده و خداحافظى کند، و مروان حکم-جیره خوار دستگاه خلافت-را نیز مامور اجراى این دستور ساخت.

عثمان مى‏خواست‏با این دستور، هم ابوذر را تحقیر کرده و انتقام خود را از وى بگیرد، و هم در انظار عموم او را فردى ماجراجو و ضد اسلام و حکومت اسلامى معرفى کند.

اما امیر المؤمنین(ع)براى خنثى کردن این توطئه خائنانه و قدردانى مقام والاى ابوذر، به این دستور ظالمانه وقعى ننهاد، و هنگام اخراج آن رادمرد الهى در حالى که دو فرزند عزیزش حسن و حسین و همچنین برادرش عقیل، و برادرزاده و دامادش عبد الله بن جعفر، و عمار را نیز همراه خود آورده بود، براى تودیع و بدرقه ابوذر بیرون آمد و خود را به او رسانید.در این وقت‏حسن(ع)جلو رفته با ابوذر به گفتگو پرداخت.

مروان که ایشان را دید، پیش آمده و رو به حسن(ع)کرده گفت: «هان اى حسن!مگر نمى‏دانى که عثمان گفتگوى با این مرد را ممنوع ساخته؟اگر نمى‏دانى بدان‏»!

امیر المؤمنین على(ع)که سخن او را شنید، پیش رفته و تازیانه بر گوش مرکب مروان زده و بر سرش فریاد زد:

«تنح نحاک الله الى النار»!

(دور شو، خدایت‏به سوى دوزخ دور گرداند!)

مروان که آن وضع را دید گریخت و خود را به عثمان رسانده و جریان را به اطلاع وى رسانید.

امیر المؤمنین(ع)به نزد ابوذر رفت و با او خداحافظى کرده و هنگام خداحافظى این سخنان پر معنى را که از سینه‏اى پر سوز بیرون مى‏آمد بدو فرمود:

«یآ اباذر انک غضبت لله فارج من غضبت له.ان القوم خافوک على دنیاهم، و خفتهم على دینک، فاترک فى ایدیهم ما خافوک علیه، و اهرب منهم بما خفتهم علیه، فمآ احوجهم الى ما منعتهم، و مآ اغناک عما منعوک!و ستعلم من الرابح غدا، و الاکثر حسدا، و لو ان السموات و الارضین کانتا على عبد رتقا ثم اتقى الله لجعل الله له منهما مخرجا، لا یونسنک الا الحق، و لا یوحشنک الا الباطل، فلو قبلت دنیاهم لاحبوک، و لو قرضت منها لامنوک‏». ⁽¹⁹⁾

(اى اباذر تو براى خدا خشم کردى، پس امیدوار به همان خدایى که به خاطر او خشم کردى باش.این مردم بر دنیاى خود از تو ترسیدند، و تو بر دین خود از آنها واهمه کردى، پس آنچه را که به خاطر آن از تو مى‏ترسند به دستشان ده(و از دنیاى آنها چشم بپوش)و به خاطر همان که بر آن واهمه داشته و بیمناکى از ایشان بگریز.وه!که اینان چه بسیار نیازمندند بدانچه تو آنها را از آن منع کردى، و تو چه بسیار بى‏نیازى از آنچه اینان از تو منع کرده و بازداشتند.

و بزودى در فرداى قیامت‏خواهى دانست که سود برنده کیست، وحسودان چه کسى بیشترند.و اگر آسمانها و زمینها بر بنده‏اى بسته شود و آن بنده از خدا بترسد، خداوند براى آن بنده راه خلاصى و نجات فراهم سازد.

[اى اباذر]نباید با تو مانوس شود مگر حق، و نباید چیزى تو را به وحشت افکند مگر باطل، تو اگر دنیاى ایشان را مى‏پذیرفتى(و با آنها همکارى مى‏کردى)تو را دوست مى‏داشتند، و اگر از دنیاى چیزى براى خود مى‏گرفتى تو را در امان مى‏گذاشتند[یعنى همه این دربدرى‏ها و رنجها به خاطر آن است که تو اهل دنیا نیستى].)

امیر المؤمنین(ع)پس از این سخنان گهربار، رو به همراهان خود کرده، فرمود:

«ودعوا عمکم‏».

(با عموى خود وداع و خداحافظى کنید!)

و سپس به عقیل فرمود: «با برادر خود وداع کن‏».عقیل به سخن آمده و کلماتى گفت که از آن جمله این بود:

«ما عسى ان نقول یا اباذر و انت تعلم انا نحبک و انت تحبنا فاتق الله فان التقوى نجاة‏»(ما چه مى‏خواهیم بگوییم اى اباذر، و تو خود مى‏دانى که ما دوستت داریم و تو ما را دوست مى‏دارى، پس از خدا بترس که تقوى وسیله نجات است...)

سپس حسن(ع)پیش آمده و گفت:

«یا عماه لولا انه ینبغى للمودع ان یسکت و للمشیع ان ینصرف لقصر الکلام و ان طال الاسف، و قد اتى القوم الیک ما ترى، فضع عنک الدنیا بتذکر فراقها، و شدة ما اشتد منها برجاء ما بعدها، و اصبر حتى تلقى نبیک-صلى الله علیه و آله-و هو عنک راض‏»(اى عموجان!اگر نبود که براى وداع کننده شایسته است که سکوت کند و بدرقه کننده خوب است که بازگردد سخن کوتاه خواهد بود اگرچه‏تاسف طولانى و دراز است، و این مردم با تو کردند آنچه را که خودت مشاهده مى‏کنى، پس دنیا را با یادآورى جدایى از آن از خود واگذار، و سختى دشوارى‏ها و ناکامى‏هاى آن را به امید روزهاى پس از آن(و نعمتهاى آخرت)بر خود هموار کن، و شکیبایى و صبر پیشه کن تا وقتى که پیامبر خدا(ص)را دیدار کنى که وى از تو خوشنود و راضى باشد.)

آنگاه امام حسین(ع)به سخن آمده، چنین گفت:

«یا عماه ان الله تعالى قادر ان یغیر ما قد ترى، و الله کل یوم هو فى شان، و قد منعک القوم دنیاهم و منعتهم دینک، فما اغناک عما منعوک و احوجهم الى ما منعتهم فاسئل الله الصبر و النصر و استعذ به من الجشع و الجزع فان الصبر من الدین و الکرم، و ان الجشع لا یقدم رزقا و الجزع لا یوءخر اجلا»(عمو جان براستى که خداى تعالى این قدرت را دارد که این وضعى را که مشاهده مى‏کنى تغییر داده و دگرگون کند، و خداوند هر روز در کارى است، و این مردم را دنیایشان از تو بازداشت و تو نیز دین خود را از آنها دریغ داشتى، پس چه بى‏نیازى تو از آنچه ایشان از تو بازداشتند و چه نیازمندند آنها به آنچه تو از ایشان دریغ داشتى، پس از خدا شکیبایى و پیروزى درخواست کن، و به دادگاه خدا از حرص و جزع پناه ببر، که صبر و پایدارى لازمه دیندارى و بزرگوارى است، و حرص روزى انسان را زیاد نکند، و بیتابى اجل انسان را به تاخیر نیندازد.)

سپس عمار پیش رفته و با حالى خشمگین سخنانى گفت که حاکى از شدت تاثر او مى‏کرد. ⁽²⁰⁾

ابوذر که در آن وقت‏سنین پیرى را مى‏گذرانید با شنیدن سخنان ایشان گریست و آنها را مخاطب ساخته گفت:

«رحمکم الله یا اهل بیت الرحمة، اذا رایتکم ذکرت بکم رسول الله(ص)مالى بالمدینة سکن و لا شجن غیرکم، انى ثقلت على عثمان بالحجاز کما ثقلت على‏معاویة بالشام، و کره ان اجاور اخاه و ابن خاله بالمصرین فافسد الناس علیهما، فسیرنى الى بلد لیس لى به ناصر و لا دافع الا الله، و الله ما ارید الا الله صاحبا، و ما اخشى مع الله وحشة‏».

(اى خاندان رحمت، خدایتان رحمت کند که من هرگاه شما را مى‏بینم به یاد رسول خدا(ص) مى‏افتم، من در مدینه خاندان و یا محبوبى جز شما ندارم، من در سرزمین حجاز براى عثمان سنگین بودم همان‏گونه که در شام براى معاویه ثقیل و سنگین بودم، و خوش نداشت من مجاور برادر و دایى زاده‏اش در دو شهر دیگر ⁽²¹⁾ باشم، مبادا مردم را بر آن دو بشورانم، پس به همین منظور مرا به سرزمینى تبعید کرد که در آنجا یاور و مدافعى جز خداى یکتا نداشته باشم، و من هم جز خداوند صاحب و مددکارى ندارم، و با وجود خداوند وحشتى ندارم.)

و به دنبال این سخنان بود که امیر المؤمنین(ع)و همراهان آن حضرت به خانه‏هاى خود بازگشته و ابوذر را به تبعیدگاه او، یعنى ربذه، بردند.

عثمان نیز که از ماجرا خبر شد، کسى را نزد امیر المؤمنین فرستاد، و به آن حضرت اعتراض کرد که چرا دستور مرا نادیده گرفته و به مروان دشنام دادى؟و حضرت نیز پاسخ او را گفته، و چون به آن حضرت عرض کرد: باید به همان گونه که به مروان دشنام داده‏اى او نیز تو را دشنام دهد، حضرت خشمناک شده، فرمود: چنین چیزى نخواهد شد و از جاى برخاست، و بالاخره پس از گفتگوها و رفت و آمد جمعى از مهاجر و انصار منجر به مصالحه گردید که شرح آن را ابن ابى الحدید و دیگران نوشته‏اند. ⁽²²⁾

دنباله این داستان غم انگیز

و اما ابوذر غفارى را به ربذه بردند و در آن روستاى بد آب و هوا وخشک و سوزان سکونت دادند، و چیزى نگذشت که بیمار شد و در همان بیمارى در حال غربت و بى‏کسى از دنیا رفت و در همان سرزمین او را دفن کردند.

و ما در اینجا روایتى را که قبلا نیز در زندگانى امیر المؤمنین(ع)به ناسبت‏شهادت مالک اشتر نقل کرده‏ایم، براى شما مى‏آوریم و سپس به دنبال بحث‏خود باز مى‏گردیم.

ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه ⁽²³⁾ در شرح نامه امیر المؤمنین(ع)که درباره مالک اشتر به دو نفر از سرکردگان خود مرقوم فرموده مى‏نویسد:

محدثان حدیثى را نقل کرده‏اند که دلالت‏بر فضیلت عظیمى از مالک اشتر رحمة الله علیه مى‏کند، و در آن حدیث‏شهادت و گواهى قطعى رسول خدا در مورد ایمان مالک وایت‏شده، و آن حدیث را ابن عبد البر در کتاب استیعاب در حرف(ج)در باب‏«جندب‏» ⁽²⁴⁾ نقل کرده که گوید:

هنگامى که وفات ابوذر در ربذه فرا رسید، همسرش ام ذر گریست، ابوذر بدو گفت:

«ما یبکیک؟»(چرا گریه مى‏کنى؟)

همسرش گفت:

«مالى لا ابکى و انت تموت بفلاة من الارض و لیس عندى ثوب یسعک کفنا و لا بدلى من القیام بجهازک‏»!

(چرا نگریم، که تو اکنون در این سرزمین خشک و سوزان خواهى مرد و من پارچه‏اى ندارم که بتوانم تو را در آن کفن کنم، و چاره‏اى ندارم جز اینکه کار دفن و کفن تو را من خودم انجام دهم(چون شخص دیگرى در این بیابان غربت وجود ندارد) ابوذر گفت:

«ابشرى و لا تبکى فانى سمعت رسول الله(ص)یقول لنفر انا فیهم: لیموتن احدکم بفلاة من الارض یشهده عصابة من المؤمنین، و لیس من اولئک النفر احد الا و قد مات فى قریة و جماعة فانا لا اشک ذلک الرجل، و الله ما کذبت و لا کذبت، فانظرى الطریق‏»!

(مژده باد تو را، و گریه نکن که من از رسول خدا(ص)شنیدم به چند نفر که من نیز در میان آنها بودم مى‏فرمود: یکى از شماها در بیابانى خشک و سوزان خواهد مرد، و بر سر او حاضر شوند جماعتى از مؤمنان، و کسى نیست از این چند نفر جز آنکه در روستا و گروهى جداگانه از دنیا خواهند رفت، و من شک ندارم که همان شخص هستم(که رسول خدا فرمود)و به خدا سوگند دروغ نگویم و دروغ هم به من نگفته‏اند اکنون جاده را بنگر! (تا آنها برسند)

ام ذر همسرش بدو گفت:

«انى و قد ذهب الحاج و تقطعت الطرق‏»؟

(کجا دیگر کسى خواهد آمد!که حاجیان رفته‏اند و راهها بسته شده!)

ابوذر گفت: باز هم برو و بنگر!

ام ذر گوید: من چند بار بر بالاى تلى از ریگ که در آنجا بود رفتم و دوباره بازگشته و از ابوذر(که در حال احتضار بود)پرستارى مى‏کردم.

در همین خلال از دور سوارانى را دیدم که همچون عقابهایى بر اسبان سوارند، و اسبهایشان آنها را بتندى و سرعت مى‏رانند، آنها خود را به سرعت‏به من رسانده گفتند:

«یا امة الله مالک‏»؟

(اى زن چه کار دارى؟)

گفتم: مردى از مسلمانان در حال مرگ است، شما بیایید و او را کفن کنید!؟

پرسیدند: نامش چیست؟

گفتم: ابوذر.

پرسیدند: ابوذر!یار رسول خدا(ص)؟

گفتم: آرى.

گفتند: پدر و مادرمان به فداى او باد.

سپس با شتاب خود را به او رسانده و بر او درآمدند.

ابوذر بدانها گفت: مژده باد شما را که من از رسول خدا(ص)شنیدم به جمعى که من در میان ایشان بودم فرمود: یکى از شماها در سرزمین خشک و سوزانى از دنیا خواهد رفت و هنگام مرگ او گروهى از مؤمنان نزدش حاضر شوند...و به خدا سوگند دروغ نگویم و دروغ هم به من نگفته‏اند، و اگر نزد من و یا همسرم پارچه‏اى از خودم یا همسرم بود جز در همان پارچه کفن نمى‏شدم-و حاضر نبودم در پارچه دیگرى کفن شوم-و من شما را به خدا سوگند مى‏دهم که کسى از شما مرا کفن کند که امیر و یا سرکرده و پیک و یا رئیس گروه نباشد!

و کسانى که در آن کاروان بودند هر کدام یکى از آن منصبها را داشتند جز جوانى از انصار که گفت: اى عموجان، من تو را در این عباى خود و همچنین در دو جامه خود که در بار و بنه خود دارم و مادرم تار و پود آن را رشته است، دفن خواهم کرد!

ابوذر گفت: آرى تو مرا کفن کن!

و سپس از دنیا رفت، و کاروانیان او را غسل داده و همان جوان انصارى او را کفن کرد و دیگران نیز کمک کرده او را دفن کردند...

ابن ابى الحدید سپس گوید: و در میان کاروان مزبور حجر بن عدى نیز حضور داشت که از بزرگان شیعه بود و معاویه او را کشت.و آنگاه گوید: من نزد استادمان عبد الوهاب بن سکینه نشسته بودم که کتاب استیعاب را بر او قرائت کرده و خواندند و چون خواننده کتاب به این خبر رسید، استاد دیگرم عمر بن عبد الله دباس گفت:

شیعه پس از این هر چه مى‏خواهد بگوید! ⁽²⁵⁾ و اکنون که گفتار ابن ابى الحدید را درباره مرگ اباذر شنیدند این را هم بد نیست‏بدانید که در شرح این گفتار امیر المؤمنین(ع)که در اینجا به اباذر فرمود:

«یا اباذر انک غضبت لله...»

همین نویسنده پس از اینکه بتفصیل داستان تبعید ابوذر را به ربذه به دستور عثمان نقل مى‏کند آنگاه در صدد عذرخواهى و محمل تراشى این جنایت عثمان برآمده گوید:

براى عذرخواهى از عثمان و به خاطر حسن ظن به کارى که نسبت‏به ابوذر انجام داد باید گفت که عثمان از ترس فتنه و ایجاد اختلاف میان مسلمانان این کار را کرد، و گمانش غالب شد بر اینکه اخراج ابوذر به ربذه مى‏تواند ماده این فتنه را ریشه کن ساخته و امید آنها را که مى‏خواستند شکاف در مسلمانان بیندازند قطع نماید، و خلاصه به خاطر مراعات مصلحت این کار را کرد...«و این محملى است که اصحاب ما براى کار او ذکر کرده‏اند».

و سپس گفتار خود را ادامه داده گوید:

و البته اصحاب ما این تاویلها و محمل تراشى‏ها را براى کسانى همچون عثمان که کارهایش قابل تاویل و محمل تراشى باشد انجام داده و مى‏دهند، و اما کسانى چون معاویه که اعمالش قابل تاویل نباشد و قابل علاج و اصلاح نباشد چنین تاویلهایى نمى‏کنند... ⁽²⁶⁾

نگارنده گوید: شاید ایشان به ملاحظاتى ناچار به چنین محمل تراشى‏ها و تاویلهایى بوده‏اند، ولى ما چنین اجبارى نداریم و نمى‏توانیم براى یک جنایت و خلافکارى صریحى مانند این جنایت محمل‏تراشى کنیم، و فرقى میان ایشان و امثال معاویه در این جهت نیست.

یک تهمت و دروغ حساب شده

چنانکه مى‏دانیم در اثر خلافکارى‏ها و دگرگونى‏هایى که به وسیله عثمان در احکام مقدس اسلام پدیدار گشت، و بذل و بخششهاى بیجا و بى‏حسابى که از بیت المال مسلمانان به خویشاوندان و نزدیکان خود از شجره خبیثه بنى امیه کرد-به شرحى که در جلد اول زندگانى امیر المؤمنین(ع)نوشته‏ایم- ⁽²⁷⁾ موجب تعطیل بسیارى از حدود الهى، و بالاخره قیام مسلمانان علیه او گردید...

و کار این رسوایى و خلافکارى به جایى رسید که عایشه و طلحه و زبیر و عمرو عاص و افراد دیگرى که بعدها به عنوان خونخواهى عثمان، در برابر امیر المؤمنین برخاسته و پیمان‏شکنى کردند، و بر خلاف همه قوانین اسلامى و انسانى دست‏به کشتار و خونریزى مسلمانان زدند، همانها مردم را بر ضد عثمان بسیج کرده و او را واجب القتل مى‏دانستند، و این سخن از عایشه درباره عثمان معروف است که مى‏گفت:

«اقتلوا نعثلا، قتل الله نعثلا» ⁽²⁸⁾

و طلحه همان کسى است که در روز قتل عثمان-به گفته طبرى و بلاذرى و دیگران-بیش از همه، مردم را به کشتن او تحریک مى‏کرد، و راه رفتن مردم را به خانه عثمان از طریق پشت‏بام به مردم نشان داد، و حتى مانع شد که آب براى او ببرند، و پس از قتل او نیز تا سه روز مانع از دفن او شد وبالاخره هم نگذارد او را در بقیع دفن کنند...و... ⁽²⁹⁾

و زبیر نیز همان کسى است که به مردم مى‏گفت: عثمان را بکشید که دین و آیین شما را تغییر داده.

و هنگامى که بدو گفتند: پسرت عبد الله بر در خانه عثمان ایستاده و از او دفاع مى‏کند؟

زبیر گفت: راضى هستم عثمان کشته شود، اگرچه پسرم عبد الله نیز با او کشته شود و... ⁽³⁰⁾

و عمرو بن عاص نیز کسى است که چون عثمان او را از حکومت مصر عزل کرد با عصبانیت و خشم به نزد او آمده و آن سخنان رکیک و زشت میان او و عثمان رد و بدل شد، و خواهر عثمان را که همسرش بود طلاق داد، و به عنوان قهر به فلسطین رفت، و هر جا که مى‏رفت مردم را بر ضد عثمان تحریک مى‏کرد و... ⁽³¹⁾

و معاویه آن کسى است که چون عثمان براى نجات خود از خشم انقلابیون از وى کمک خواست، معاویه از یارى او سر باز زد، و پاسخ نامه‏هاى مکرر او را نداد تا وقتى که خبر قتل او به معاویه رسید، و امیر المؤمنین(ع)در این‏باره بدو فرمود:

«فو الله ما قتل ابن عمک غیرک‏»

(به خدا سوگند عموزاده‏ات را کسى جز تو نکشت و...) ⁽³²⁾

و خلاصه کار خلافکارى و بدنامى او به جایى رسید که جیره خواران-و بگفته سعدى شیرازى دغل دوستان و مگسان دور شیرینى-هم از او فاصله گرفته، و جز اندکى از بنى امیه و نزدیکان فامیل او کسى دور اونماند...

اما بعدها که او به قتل رسید و دنیا طلبان و مقام پرستانى همچون طلحه و زبیر که با حکومت عدل امیر المؤمنین(ع)مواجه شدند، پیمان خود را شکسته و بناى مخالفت‏با آنحضرت را گذاشته و خونخواهى عثمان را بهانه کردند و بالاخره به جنگ آن بزرگوار آمده و در جنگ جمل کشته شدند...

بنى امیه نیز که تمام درآمدهاى نامشروع و خوشگذرانى‏هاى خلاف اسلام خود را بر باد رفته دیدند خود را به شام و دربار حکومتى معاویه رساندند و با دسیسه‏ها و نیرنگها و خیانتهاى بسیار و خونریزى‏ها و کشتار بى‏شمار مسلمانان، کردند آنچه را که کردند-که ما قسمتى از آن را در جلد اول و دوم زندگانى امیر المؤمنین(ع)به رشته تحریر در آوردیم...و بالاخره هم با دستیارى آن دنیاطلبان و جنایتکاران توانستند هشتاد سال و اندى حکومت کشورهاى اسلامى را در دست گیرند و آن دوره طلایى-یعنى اولین قرن ظهور اسلام-را که مى‏توانست‏سازنده‏ترین دوره‏هاى اسلام باشد، و پایه‏هاى حکومت اسلام را در گوشه و کنار جهان و بلکه در قلب میلیونها مردم آن زمان مستحکم سازد، با عیاشى‏هاى نامشروع و خلاف‏کارى‏ها و جنایتهاى بى‏شمارى که کردند بدترین چهره را براى اسلام عزیز و غریب در دنیاى آن روز ترسیم نمودند، که هنوز هم کسى نتوانسته است آن آلودگى‏ها را از چهره پاک و نورانى این آیین مقدس پاک ساخته، و چهره واقعى آن را آشکار سازد...

این جنایتکاران نه تنها بیگانگان از اسلام را تحت ظلم و ستم و شکنجه و تعدى خویش قرار دادند، بلکه عزیزترین چهره‏هاى اسلام-یعنى فرزندان رسول خدا(ص)-را با فجیعترین وضع به قتل رسانده و به صورت بردگان خارجى به زنجیر کشیده و به اسارت بردند، و مقدسترین سرزمینهاى اسلامى یعنى مکه و مدینه و حرمین شریفین را میدان تاخت و تاز جلادان و اصطبل اسبان و شتران خود کردند، و هتاکى و جسارت را بدانجا رساندند که با کمال بى‏شرمى خانه کعبه را به منجنیق بسته، ویران کردند...!بارى در کنار همه این جنایتها-مانند جنایتکاران دیگر تاریخ-تبلیغات وسیع و گسترده‏اى نیز به نفع خود و هواخواهان و سردمدارانشان کرده و احادیث جعلى و دروغهاى بسیارى را نیز به عنوان روایتهاى اسلامى در کتابها وارد کرده و از این نظر چهره سنت و روایات را نیز مشوه و ملکوک ساختند...

و در همین مورد چند حدیث نیز درباره طرفدارى امیر المؤمنین و فرزندانش حسن و حسین(ع)از عثمان و مخالفت آن حضرت و حسنین با قتل وى، جعل کردند که براى هر کس که مختصر اطلاعى از تاریخ اسلام و شخصیت آن بزرگواران(ع)داشته باشد، نادرستى این گونه روایات روشن و آشکار مى‏شود...

مانند اینکه نوشته‏اند: على(ع)حسن و حسین(ع)را در روز قتل عثمان بر در خانه او فرستاد و به آنها دستور دفاع از آن خانه را داد، و تاکید کرد که نگذارند دست کسى به آن خانه برسد.و حسنین(ع)آمدند و بسختى از خانه عثمان دفاع کردند تا آنجا که حسن بن على(ع)مجروح و زخمى شد و خون بر صورت آن حضرت جارى گردید...

و چون عثمان به قتل رسید امیر المؤمنین(ع)و حسنین به داخل خانه آمدند و با مشاهده جنازه خون آلود و کشته عثمان گریستند و خود را به روى جنازه او انداختند...

و چنان بى‏تاب شدند که عقل از سرشان پرید...

و على(ع)کلمه استرجاع بر زبان جارى کرده و آنگاه به دو فرزندش فرمود:

«کیف قتل امیر المؤمنین و انتما على الباب‏»؟

(چگونه امیر المؤمنین(ع)کشته شده و شما بر در خانه بودید؟)

و به دنبال این سخن، دست‏خود را بلند کرده، سیلى به صورت حسن‏زد، و دست دیگرى بر سینه حسین زد، و محمد بن طلحه را دشنام داد، و عبد الله بن زبیر را لعنت کرد، ...تا آنجا که طلحه پیش آمده و به على(ع)اعتراض کرده، گفت: «مالک یا ابا الحسن؟ضربت الحسن و الحسین...»!

که ما با توجه به اینکه اساتید و بزرگانى چون مرحوم علامه امینى و دیگران به طور تفصیل پاسخ آنها را داده و مجعول بودن این گونه روایات و دروغ آنها را مشروحا به اثبات رسانده‏اند ⁽³³⁾ وقت‏خود و شما را عزیزتر و گران‏قیمت‏تر مى‏دانیم که به رد و ایراد این سخنان بپردازیم، و همین اندازه کافى است که شما سخنان امیر المؤمنین(ع)را در نهج البلاغه در خصوص قتل عثمان بخوانید تا به صحت و سقم این سخنان پى ببرید.و اینک قسمتى از آن سخنان را که ما در جلد اول زندگانى امیر المؤمنین(ع)با ترجمه‏اش نقل کرده‏ایم، براى شما مى‏آوریم:

که یک جا مى‏فرماید:

«لو امرت به لکنت قاتلا، او نهیت عنه لکنت ناصرا، غیر ان من نصره لا یستطیع ان یقول: خذله من انا خیر منه، و من خذله لا یستطیع ان یقول: نصره من هو خیر منى، و انا جامع لکم امره: استاثر فاساء الاثرة، و جزعتم فاساتم الجزع و لله حکم واقع فى المستاثر و الجازع‏» ⁽³⁴⁾

(اگر بدان امر مى‏کردم قاتل بودم، و اگر از آن جلوگیرى مى‏کردم یاور بودم، جز آنکه هر کس او را یارى داد، نمى‏تواند بگوید: خوار کرد او را کسى که من بهتر از اویم، و کسى که او را یارى نکرد نمى‏تواند بگوید: یارى نمود او را کسى که از من بهتر است، و من وضع کار او را این گونه براى شما خلاصه مى‏کنم که وى کارى را انتخاب کرد ولى در انجام آن استبداد به خرج داد و بد عمل کرد، و شما هم بیتابى کردید و بد بیتابى کردید، و خداى را حکم ثابتى است در مورد انتخاب کننده(عثمان)وبیتاب(یعنى کشندگان).

و در جاى دیگر در جواب ابن عباس که از جانب عثمان در وقتى که در محاصره قرار داشت پیغامى براى آن حضرت آورده و درخواست کرده بود تا آن حضرت به ینبع برود، فرمود:

«ما یرید عثمان الا ان یجعلنى جملا ناضحا بالغرب اقبل و ادبر، بعث الى ان اخرج ثم بعث الى ان اقدم، ثم هو الآن یبعث الى ان اخرج، و الله لقد دفعت عنه حتى خشیت ان اکون آثما» ⁽³⁵⁾

(عثمان مى‏خواهد تا مرا(همچون)شتر آبکشى و دلوى قرار دهد که بیایم و بروم پیش من فرستاد که بروم دوباره نزد من فرستاد که بیایم، و اکنون مى‏فرستد که بروم، به خدا سوگند من آنقدر از او دفاع کردم که ترسیدم گناهکار باشم.)

و در انساب بلاذرى است که على(ع)در این باره فرمود:

«ما احببت قتله و لا کرهته، و لا امرت به و لا نهیت عنه‏» ⁽³⁶⁾

(نه من خوش داشتم کشتن او را و نه ناخوش داشتم، و نه بدان دستور دادم و نه از آن جلوگیرى کردم.)

و از کتاب الامامة و السیاسة نقل شده که پس از قتل عثمان عمرو بن عاص به سوارى برخورد و از او پرسید: چه خبر؟گفت: عثمان کشته شد!پرسید: آن وقت مردم چه کردند؟پاسخ داد: با على بیعت کردند!پرسید: على با کشندگان عثمان چه کرد؟پاسخ داد: ولید بن عقبه نزد على رفت و از او درباره قتل عثمان پرسید و آن حضرت در جواب گفت: نه بدان دستور دادم و نه از آن جلوگیرى نمودم، نه مرا خوشحال کرد و نه بدم آمد، پرسید: بالاخره با کشندگان عثمان چه کرد؟گفت: پناه داد، ولى راضى نبود...عمرو بن عاص در پایان گفت: به خدا ابو الحسن کار را مخلوط کرده و معلوم نشد که‏مخالف بوده یا موافق. ⁽³⁷⁾

و مرحوم علامه امینى(ره)در کتاب الغدیر ⁽³⁸⁾ پس از نقل بیست مورد از کلمات آن حضرت در نهج البلاغه و غیره مى‏گوید:

از روى هم رفته این احادیث چنین به دست مى‏آید که امام على(ع)، خلیفه را امام عادلى نمى‏دانسته که کشتن وى او را ناراحت و بدحال کند و یا اهمیتى به او بدهد، یا حمله به وى موجب خشم آن حضرت گردد، بلکه از کار او کناره‏گیرى کرده و ترس آن را داشته که اگر در دفاع از وى پافشارى کند گناهکار باشد، و حمله کنندگان را نیز گناهکار در نهضتى که داشته‏اند نمى‏دانسته وگرنه کار آنها موجب ناراحتى آن حضرت مى‏شد تا چه رسد که در برابر کارشان سکوت کند، یا آنها را بستاید...و اگر او را امام عادلى مى‏دانست‏حداقل چیزى که درباره‏اش مى‏فرمود آن بود که بگوید: یاورش بهتر از خوار کننده‏اش بود، بلکه این حداقل چیزى است که درباره یک مسلمان عادل معمولى باید گفت، تا چه رسد به امام و رهبر ایشان...

و در پایان نیز مى‏گوید: و از جمله چیزهایى که مى‏تواند پرده از روى راى امام در این باره بردارد، همان خطبه‏اى است که آن حضرت در روز دوم بیعت ایراد کرده، که در آنجا چنین فرمود:

«الا ان کل قطیعة اقطعها عثمان، و کل مال اعطاه من مال الله فهو مردود فى بیت المال...»

(آگاه باشید که هر قسمت از زمینهاى بیت المال را که عثمان به کسى اختصاص داده و یا هر مالى را که به کسى بخشیده همه آنها به بیت المال باز مى‏گردد...)

و اگر وى در نزد آن حضرت(ع)امام عادلى بود، حتما آنچه گرفته وداده و به کسى بخشیده بود حجت‏بود و مورد قبول واقع مى‏گشت و رد آنها جایز نبود...

و این بود مطلبى که ما در جلد